Een gezonde wijk ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om bewuste keuzes in de inrichting van de leefomgeving, zodat een prettige en leefbare wijk mensen tegelijkertijd helpt om gezond te leven. Vanuit die gedachte werkt Per Prins bij Urban Sync aan gezonde gebiedsontwikkeling, waarbij data, modellen en steeds vaker AI worden ingezet om ruimtelijke keuzes inzichtelijk te maken. Volgens Prins begint gezondheid daarbij niet pas wanneer een plan op tafel ligt, maar al in de eerste fase van gebiedsontwikkeling: “Ik wil dat we sturen op wat een gebied de komende dertig tot vijftig jaar oplevert voor de mensen die er wonen, werken en opgroeien”
Gezonde gebiedsontwikkeling
Je houdt je bij Urban Sync bezig met gezonde gebiedsontwikkeling. Wat maakt een gebied volgens jou écht gezond en hoe zorg je ervoor dat gezondheid vanaf het begin wordt meegenomen in gebiedsontwikkeling?
“Voor mij is een gebied gezond als de gezonde keuze er de makkelijke keuze is. Dan heb je groen dat je vanuit je raam ziet, een school en een huisarts op loopafstand, een plek waar je de buren tegenkomt en schaduw op de route naar de supermarkt. Het RIVM benoemt dat ook: gezondheid gaat net zo goed over mentale gezondheid, sociale cohesie, je veilig voelen en de kans krijgen om jezelf en elkaar te versterken.”
“Het lastige zit in het tweede deel van de vraag. In de praktijk ligt het bouwprogramma en de grondexploitatie vaak al vast voordat iemand naar gezondheid kijkt. Samen met TNO, Brink, Rho Adviseurs en Horizons hebben we daarom de Handreiking Waardegedreven Gezonde Gebiedsontwikkeling geschreven, die in juni 2026 is verschenen. De kern: begin in de initiatieffase met de vraag welke waarden je in een gebied wilt realiseren en met wie. Denk aan de GGD, het waterschap, een zorgverzekeraar of een woningcorporatie. Die partijen hebben baat bij een gezonde wijk, dus ze horen vroeg aan tafel. Dat leg je vast in een Programma van Waarden dat doorwerkt tot in het programma van eisen en de tender.”
Je werkt veel met data en modellen om de effecten van ruimtelijke keuzes inzichtelijk te maken, met name Sync City in combinatie met Tygron. Wat is het voordeel van een dergelijke aanpak voor de betrokken partijen? En waar zitten de eventuele risico's?
“Het grootste voordeel is dat je scenario's op een objectieve manier naast elkaar kunt leggen. Aan een overlegtafel heeft iedereen een eigen beeld van wat een plan doet. Als je in Sync City twee varianten doorrekent en ziet dat de ene op een hete dag een groot deel van de looproutes zonder schaduw laat en de andere niet, gaat het gesprek over die uitkomst en veel minder over wie het hardst praat. Dat werkt voor een gemeente, maar ook voor een ontwikkelaar die zijn plan wil onderbouwen in een tender.”
“Het tweede voordeel is timing. We willen die informatie vroeg op tafel hebben, als er nog iets te kiezen valt. Daarom bouwen we naast de Tygron-modellen een eigen webapplicatie. Een projectleider of beleidsadviseur kan daar zonder GIS-kennis zien hoe een wijk ervoor staat: groen, hitte, voorzieningen op loopafstand, de opbouw van de bevolking. Hij of zij kan ook een wijkpaspoort als rapport meenemen naar een overleg.”
“De risico's zijn er ook. Een model rekent met de data die je erin stopt. Is de lokale bomenkaart verouderd, dan is je hittekaart dat ook. Onze les uit eerdere projecten: vraag de gemeentelijke data zo vroeg mogelijk op, want die bepaalt hoe diep je kunt gaan. Het tweede risico is schijnprecisie. Een getal op twee decimalen voelt zeker, terwijl er aannames onder zitten. Het derde vind ik het belangrijkste: wat je niet kunt meten, valt makkelijk van tafel. Sociale cohesie of zingeving laat zich lastig doorrekenen. In Spoordok Leeuwarden hebben we daarom twee sporen gebruikt: wat rekenbaar is gaat de digital twin in en de rest verankeren we in het programma van eisen. Het model ondersteunt het gesprek. Het neemt de afweging niet over.”
Je bent lid van de AI-kerngroep van Tygron en experimenteert volop met AI. Waar zie je momenteel de grootste kansen om AI in te zetten binnen gebiedsontwikkeling?
“Nu vooral in het versnellen van het proces. Een groot deel van een analyse is nog altijd voorbereiding: data verzamelen, opschonen, lagen koppelen, kaarten opmaken, rapporten schrijven. Daar helpt AI nu al flink. In het Tygron-template gebruiken we bijvoorbeeld AI om groentypen te classificeren en zelf schrijf ik veel van de scripts en de webapplicatie samen met AI-modellen. Wat vroeger weken kostte, heb je nu in dagen staan. Die tijd kun je steken in het gesprek met de gemeente en de bewoners en daar zit, denk ik, de waarde.”
“Het gaat me dus om meer inzicht en sneller inzicht. Maar minstens zo belangrijk vind ik een gelijk speelveld. Een grote gemeente heeft een eigen GIS-afdeling en een datateam, een kleine gemeente vaak één beleidsmedewerker die er ook nog vijf andere dossiers bij doet. Als AI de drempel verlaagt om een vraag aan de data te stellen, heeft die kleine gemeente ineens dezelfde kennis tot haar beschikking. Kennis delen wordt dan de norm.”
“Verder vooruit zie ik de grootste kans in parametrisch ontwerpen dat je stuurt op output in plaats van op input. Wat je wilt is een wijk met zo min mogelijk hittestress, waar de schaduw op straat voldoet, waar in de winter genoeg zon de woningen binnenkomt en waar mensen vanzelf meer bewegen. Als je die uitkomsten als doel meegeeft en een model laat zoeken naar ontwerpen die daar het beste op scoren, draai je de logica om. Dan kun je interactief verschillende ontwerpen verkennen en zie je direct wat een keuze kost en oplevert.”
Welke ontwikkeling op het gebied van AI vind je zelf het meest interessant of veelbelovend? Wat gaat AI in de komende tijd betekenen voor het werkveld?
"Het meest interessant vind ik de combinatie van AI-agents met rekenmodellen zoals Tygron. Een taalmodel alleen kan heel overtuigend een antwoord geven dat nergens op gebaseerd is en dat is in ons vak gevaarlijk. Maar een agent die zelf een scenario in de digital twin opzet, de hittestress laat doorrekenen, de uitkomst leest en op basis daarvan een volgende variant probeert, rekent met echte fysica en echte data. Daarmee wordt het outputgestuurde ontwerpen uit mijn vorige antwoord haalbaar.”
“Daarnaast zie ik veel in AI als tolk. Een wethouder hoeft geen kaartlaag te kunnen lezen als hij of zij in gewone taal kan vragen waarom de ene variant beter scoort dan de andere en een antwoord krijgt dat naar de onderliggende berekening verwijst. Voor participatie geldt hetzelfde. Bewoners kunnen een plan verkennen door vragen te stellen in plaats van door een rapport van honderd pagina's te lezen.”
“Voor het werkveld betekent dit dat het uitzoekwerk goedkoop wordt en het oordeel duurder. Een kaart maken of een eerste scan draaien kan straks bijna iedereen. Welke vraag je stelt, welke waarden je laat meewegen en hoe je een uitkomst uitlegt aan een raad of een buurt, dat wordt het vak. Ik verwacht ook dat opdrachtgevers eerder om onderbouwing gaan vragen, omdat het zoveel makkelijker is geworden die te leveren. Een ambitie op papier zonder doorrekening wordt dan steeds moeilijker te verkopen.”
Waar zou je over vijf jaar met trots op terug willen kijken als het gaat om jouw bijdrage aan gezonde gebiedsontwikkeling?
“Dat gezondheid en welzijn dan gewoon standaard zijn in elk gebiedsontwikkelingsproces. Dat niemand meer vraagt of je er ook iets mee moet, omdat het vanzelfsprekend in de eerste schets zit. En dan bedoel ik dus waardegedreven gezonde gebiedsontwikkeling.”
“Een wijk wordt niet opgeleverd, een wijk gaat leven. Ik wil dat we sturen op wat een gebied de komende dertig, vijftig jaar oplevert voor de mensen die er wonen, werken en opgroeien. Ik wil ook dat partijen die daar baat bij hebben, zoals zorgverzekeraars, de GGD en woningcorporaties er vanzelfsprekend in meedoen en meebetalen.”
“Als de Handreiking dan in tientallen projecten is toegepast, als gemeenten hun Programma van Waarden net zo serieus nemen als hun grondexploitatie, en als de modellen die we met Tygron bouwen daarbij helpen om die waarden meetbaar en stuurbaar te maken, dan heb ik iets bijgedragen waar ik trots op ben.”
Contactinfo: Per Prins, Adviseur Gezonde Gebiedsontwikkeling bij Urban Sync
https://www.linkedin.com/in/perprins/
Per Prins verzorgt twee sessies tijdens de Tygron Community of Practice, 29 oktober 2026 in het Beatrixgebouw in Utrecht.
Geïnteresseerd? Klik hier voor meer informatie en om je aan te melden.
