Hoe maak je een wijk niet alleen klimaatbestendig, maar ook gezonder en leefbaarder? Jonathan van Ekris, adviseur Klimaatadaptatie & Stedelijk Water bij BOOT, houdt zich dagelijks met die vraag bezig. In de praktijk ziet hij dat klimaatadaptatie nog te vaak wordt teruggebracht tot wateroverlast, terwijl juist een integrale aanpak kansen biedt op het gebied van hitte, groen, gezondheid en biodiversiteit. “Klimaatadaptatie is juist de ideale kapstok om een wijk integraal in te richten.”
Gezonde gebiedsontwikkeling
Klimaatadaptatie staat inmiddels bij veel gemeenten hoog op de agenda. Wat zie jij in de praktijk gebeuren als het gaat om het klimaatbestendig maken van woonwijken?
“Het klopt inderdaad dat steeds meer gemeenten actief inzetten op het klimaatbestendig maken van bestaande en nieuwe woonwijken. Grotere gemeenten hebben hun beleid en ambities doorgaans goed op orde en hebben in beeld welke wijken aangepakt moeten worden. Veel kleinere gemeenten missen nog de benodigde inzichten in de effecten van klimaatverandering op de leefomgeving en het beleid om daar iets mee te doen. Los van beleid en inzicht zien we in de praktijk vaak nog dat klimaatadaptatie wordt gereduceerd tot het oplossen van wateroverlast. Dat is zonde, omdat klimaatadaptatie juist de ideale kapstok is om een wijk integraal in te richten. Onderwerpen als hittestress, biodiversiteit, energie en gezondheid bieden geweldige meekoppelkansen.”
“Wij zijn ervan overtuigd dat een wijk niet alleen klimaatadaptief moet zijn, maar ook gezond, voor zowel bewoners als planten en dieren. Daarom zetten we in op een integrale wijkaanpak, waarbij we in de inventarisatiefase niet alleen kijken naar waar water op straat staat, maar ook naar wie er in een gebied wonen, hoe het gesteld is met de kwaliteit van het groen en hoe warm het kan worden. Dat vraagt ook om een bredere en meer gedurfde blik vanuit de gemeente. Tygron is daarin een belangrijk hulpmiddel om data samen te brengen en integraal te rekenen aan de meerwaarde van maatregelen.”
Hitte in de stad is een probleem dat we steeds beter in beeld krijgen. Maar wanneer wordt inzicht in hittestress ook echt een aanleiding om iets te veranderen?
“Slapeloze nachten door hitte en helaas ook vroegtijdig overlijden als gevolg van extreme hitte kunnen aanleiding zijn om hittestress hoger op de agenda te zetten. De afgelopen jaren schieten hitteprotocollen dan ook als paddenstoelen uit de grond. Dat is natuurlijk een goede ontwikkeling, want het biedt een helder handelingskader om kwetsbare mensen te beschermen. Dit mag alleen niet ten koste gaan van de primaire maatregel: het voorkomen en terugdringen van hitte in de stad. Hittestressmaatregelen kosten ruimte en geld en vragen vaak extra onderhoud. Daarnaast gaan ze regelmatig ten koste van de toch al schaarse parkeerruimte.”
“Door bewoners en beheerders mee te nemen in de huidige situatie en inzichtelijk te maken wat bijvoorbeeld een aantal extra bomen kan opleveren, kun je sneller aan de discussie voorbijgaan óf een maatregel nodig is. Vervolgens kun je gezamenlijk zoeken naar oplossingen, bijvoorbeeld door een parkeerplaats iets verderop terug te brengen. In Tygron werken we daarom onder andere met heldere hitte-indicatoren en labels die live laten zien wat het effect is van een boom of van groen in plaats van steen binnen een straat of gebied.”
Je werkt bij BOOT aan een standaardaanpak om wijken hittebestendiger te maken, waarbij je Tygron inzet. Hoe ziet die aanpak eruit en wat maakt hem interessant voor andere gemeenten?
“Een standaardaanpak is misschien wat kort door de bocht. Samen met onze kennispartners streven we voor iedere wijk naar een maatwerkaanpak, opgesteld volgens een standaard integraal afwegingskader en keuzemenu. De eerste stap, de inventarisatie, gebeurt daarom altijd op alle thema’s: groen, gezondheid, hitte, water en energie. Deze resultaten verwerken we in Tygron. Aan de hand van verschillende indicatoren maken we inzichtelijk hoe de huidige situatie eruitziet. Vervolgens gaan we samen met de gemeente aan de slag om te kijken waar opgaven samenkomen en welke uitdagingen specifiek spelen binnen een wijk.”
“De gemeente kiest daarna welke uitwerkingsvorm gewenst is: een integraal wijkstructuurplan of een integraal wijkontwerp. Daarbij bepaalt zij ook welke vorm van participatie passend is. Zo kunnen we veel beter adviseren over bijvoorbeeld de inrichting van groene, koele zones. Moet zo'n plek dienen als ontmoetingsruimte, of juist als locatie voor sport en spel? En is deze goed bereikbaar voor alle bewoners? Met dashboards die via de API van Tygron zijn gekoppeld, kunnen gemeenten en bewoners gedurende het hele proces meekijken naar de huidige status van een wijk en de effecten van verschillende maatregelpakketten. Deze informatie zetten we in tijdens beslis- en participatiemomenten.”
Wat verandert er wanneer je een gemeente niet alleen laat zien waar de problemen liggen, maar ook verschillende oplossingen en scenario’s in een digitale omgeving kunt uitproberen?
“Het grote voordeel van Tygron is dat je al op schetsniveau direct inzicht kunt geven in de nut en noodzaak van een maatregel. Er ontstaat bijvoorbeeld vaak discussie over de vraag hoeveel bomen nodig zijn in een straat. Zijn twee bomen voldoende of zijn het er eigenlijk tien? Vaak wordt uiteindelijk gekozen voor een beperkt aantal bomen, als dat al lukt. Vervolgens begint de discussie over parkeren, want vijf bomen betekenen vaak ook vijf parkeerplaatsen minder. Wanneer je vooraf kunt laten zien dat er minimaal drie bomen nodig zijn om een gezamenlijk doel te bereiken, ga je direct voorbij aan de discussie óf een maatregel nodig is. Met Tygron kan dat.”
“We zetten dit veel in tijdens multidisciplinaire sessies met gemeenten. De discussie gaat dan niet langer over de noodzaak van een boom, maar over de vraag hoe je samen alternatieve ruimte voor parkeren kunt vinden. Hetzelfde geldt voor andere thema’s zoals wateroverlast, biodiversiteit en gezondheid. Als je kunt laten zien wat minimaal nodig is om een bepaald doel te bereiken, kun je sneller de stap maken naar de concrete invulling. Door meerdere scenario’s in Tygron klaar te zetten, bijvoorbeeld een groen scenario, een waterrobuust scenario of een gezond scenario, maak je snel inzichtelijk wat verschillende maatregelen opleveren.”
“Dat helpt ook om bijvoorbeeld een rioolbeheerder mee te nemen in thema’s als gezondheid. Als je kunt aantonen dat een raingarden, groen parkeren of een beplante wadi meerwaarde oplevert ten opzichte van een hemelwaterriool, ondanks hogere aanleg- en onderhoudskosten, wordt het makkelijker om draagvlak te creëren. Uiteindelijk is hij vaak degene die de investering moet verantwoorden. Daarnaast helpt Tygron om te laten zien dat iets afwijken van de standaard vaak al een veel winst kan opleveren. Bijvoorbeeld door een voetpad iets minder breed te maken zodat er een haag naast past.”
Je bent ook geïnteresseerd in de ontwikkelingen rond AI. Waar denk je dat AI in de komende jaren het verschil kan maken in het werkveld? En wat betekent dat voor de rol van professionals?
“Ik denk niet dat AI de rol van professionals binnen ons vakgebied volledig zal overnemen. Een groot deel van mijn werk bestaat uit het leveren van maatwerkadvies op basis van gesprekken met gemeenten en bewoners en het vinden van creatieve oplossingen voor complexe uitdagingen. Daarnaast speelt bij vrijwel ieder project een bepaalde mate van politieke sensitiviteit een rol. Plannen en ontwerpen moeten vaak door de gemeenteraad worden vastgesteld of sluiten aan op een politieke koers die vertaald moet worden naar concrete maatregelen. Dat zijn zaken die vooralsnog lastig zijn voor AI om goed te begrijpen en mee te wegen.”
“AI stelt mij als professional wel in staat om mijn kennis van verschillende thema’s sneller uit te breiden en hulpmiddelen en resultaten te ontwikkelen die bijdragen aan een betere overdracht van adviezen. Het helpt om grote hoeveelheden informatie en uiteenlopende thema’s terug te brengen tot begrijpelijke indicatoren en om verbanden te leggen tussen verschillende opgaven. Ook kan het ondersteunen bij het opsporen en oplossen van fouten. Tegelijkertijd moet je je altijd bewust zijn van de beperkingen van AI, zoals overhaaste conclusies, hallucinaties en niet-bestaande bronnen. AI kan dus zeker helpen bij de rol als professional maar je moet beschikken over gedegen vakkennis en een kritische blik om te beoordelen of door AI gegenereerde adviezen daadwerkelijk hout snijden. Dat geldt zowel voor adviezen die je zelf opstelt als voor adviezen van anderen waar je mee aan de slag moet.”
Contactinfo:
Jonathan van Ekris, Adviseur Klimaatadaptatie & Stedelijk Water bij BOOT
